Nöbetçi Eczaneler
ÖZEL HABER – Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalında hazırlanan doktora tezinde, Amerikan Protestan misyonerlik örgütü American Board’un 1860-1927 yılları arasında Bitlis ve çevresinde yürüttüğü faaliyetler, arşiv belgeleri ışığında incelendi. Araştırmada, Bitlis’in dönemin misyonerlik ağında önemli bir merkez haline geldiği, faaliyetlerin eğitim, din ve sosyal yardım kurumları üzerinden çevre yerleşimlere yayıldığı ortaya konuldu.
Derya Ataş tarafından Doç. Dr. Füsun Çoban Döşkaya danışmanlığında hazırlanan “Amerikan Board Arşiv Belgelerinde Bitlis İstasyonu (1860-1927)” başlıklı doktora tezi, bölgenin yakın tarihine ilişkin önemli arşiv kayıtlarını bir araya getirdi.
Faaliyetler Tatvan ve çevresine kadar uzandı
Araştırmaya göre, Amerikan Board arşivlerinde Bitlis adına ilk kez 1841 yılında rastlanırken, Amerikalı misyonerlerin Bitlis’e yerleşme süreci 1858 yılında başladı. Bitlis İstasyonu ise 1860 yılında, örgütün Doğu Türkiye Misyonu bünyesinde kuruldu.
Çalışmada, Bitlis merkezli faaliyetlerin zaman içerisinde geniş bir alana yayıldığı ve istasyonun 20’den fazla dış istasyonla bağlantı kurduğu belirtildi. Bu ağ içerisinde günümüzde Tatvan sınırlarında bulunan Shemeram dış istasyonunun da yer aldığı kaydedildi.
Okullar ve dini kurumlar üzerinden örgütlendiler
Tezde, Amerikan Board’un Bitlis ve çevresindeki faaliyetlerinin yalnızca dini çalışmalarla sınırlı kalmadığı; okullar, yatılı eğitim kurumları, kiliseler ve çeşitli sosyal yardım faaliyetleriyle desteklendiği aktarıldı.
Araştırmada yer verilen 1889 yılı kayıtları, faaliyetlerin ulaştığı boyutu gözler önüne serdi. Buna göre Bitlis İstasyonu, 16 dış istasyonla faaliyet gösterirken, dini çalışmalar 17 ayrı mekânda yürütüldü. Haftalık dini toplantılara katılımın ortalama 1.145 kişiye ulaştığı, eğitim kurumlarında ise toplam 1.027 kişinin öğrenim gördüğü belirtildi.
Tezde, Amerikan Board’un özellikle Ermeni ve Kürt nüfus üzerinde yoğunlaştığı, eğitim ve dini faaliyetler aracılığıyla bölgede kalıcı bir örgütlenme oluşturduğu değerlendirmesine yer verildi.
Arşiv belgeleri yapay zekâ desteğiyle çözümlendi
Çalışmanın dikkat çeken yönlerinden biri de daha önce okunamadığı belirtilen bazı arşiv belgelerinin günümüz teknolojileri ve yapay zekâ destekli deşifre programları kullanılarak okunabilir hale getirilmesi oldu.
Bilkent Üniversitesi Amerikan Board Mikrofilm Arşivi başta olmak üzere çeşitli arşiv ve dijital kütüphane kaynaklarından yararlanılan araştırmada, örgütün yıllık raporları, istatistik tabloları, yazışmaları ve yayımladığı kitaplar incelendi.
Araştırmada ayrıca, Bitlis’te görev yapan misyonerlerden Grace Higley Knapp’in 1919 yılında yayımlanan “The Tragedy of Bitlis” adlı kitabı da ele alındı. Tezde, bölgeden ayrılarak ABD’ye dönen bazı misyonerlerin yayımladığı eserlerin, Ermeni diasporasının söylemleri ve Türk-Ermeni ilişkileri üzerinde etkili olduğu değerlendirildi.
Amerikan Board’un Bitlis İstasyonu hakkındaki son arşiv raporlarının 1917 yılına ait olduğu, istasyonda görev yapan son misyonerin ise 1927 yılında bölgeden ayrıldığı belirtildi. Araştırma, Bitlis’in 19. yüzyılın ikinci yarısı ile 20. yüzyılın başlarındaki sosyal, dini ve eğitim tarihine ilişkin kapsamlı bir kaynak niteliği taşıyor.